Dźwięk, granulat i rowek. Historia produkcji muzycznej i tłoczenia płyt w Japonii

1. Nipponophone: lokalna fonografia od samego początku

Historia japońskiego przemysłu płytowego zaczyna się na długo przed jazzem, audiofilskimi reedycjami i mitologią obi. Jednym z jej fundamentów była Nippon Phonograph Co., powstała w 1910 roku, poprzedniczka późniejszego Nippon Columbia. Firma wydawała jednostronne płyty pod markami takimi jak Symphony, Royal, American, Universal czy Globe, a równocześnie rozwijała gramofony Nipponophone. [S1]

To ważne: japoński przemysł fonograficzny od początku nie był wyłącznie importerem zagranicznej technologii. Bardzo szybko połączył lokalny repertuar, lokalne marki i lokalną dystrybucję. Nipponophone funkcjonowało zarówno jako znak sprzętu, jak i etykieta płytowa. W ten sposób płyta, gramofon i katalog muzyczny zaczęły tworzyć jeden ekosystem. [S2]

W 1914 roku ogromną popularność zdobyła „Song of Katyusha” w wykonaniu Sumako Matsui. To był jeden z tych momentów, w których fonografia przestała być technologiczną ciekawostką, a stała się częścią kultury popularnej. W tym samym okresie płyty dwustronne zaczęły zastępować wcześniejsze płyty jednostronne, zmieniając ekonomię wydawania muzyki i sposób myślenia o albumie jako nośniku. [S1]

Od samego początku japońska płyta była więc hybrydą: technologia przychodziła z Zachodu, ale jej społeczna i estetyczna funkcja bardzo szybko została przetworzona lokalnie.

2. Od firmy płytowej do infrastruktury kultury

W kolejnych dekadach japońska produkcja nagraniowa dojrzewała jako złożony system. W 1942 roku powstała organizacja branżowa, która dziś działa jako Recording Industry Association of Japan — RIAJ. Jej rola polega nie tylko na publikacji statystyk, ale także na reprezentowaniu interesów firm nagraniowych, badaniu rynku i tworzeniu wspólnych ram dla branży fonograficznej. [S3]

Japonia wytworzyła model rynku muzycznego, który długo pozostawał silnie związany z fizycznym nośnikiem. W odróżnieniu od wielu krajów zachodnich, gdzie cyfryzacja szybciej przesunęła środek ciężkości w stronę streamingu, Japonia przez dekady utrzymywała bardzo silną pozycję płyt CD, wydawnictw fizycznych, edycji kolekcjonerskich, bookletów, obi i wersji limitowanych. To częściowo tłumaczy, dlaczego winylowy renesans w Japonii nie był prostym powrotem nostalgii, ale reaktywacją istniejącej kultury materialnego wydania. [S4]

3. Vinyl chloride, Toyokasei i narodziny nowoczesnego tłoczenia

Jedną z najważniejszych firm w historii japońskiego tłoczenia płyt jest Toyokasei. Firma została założona w 1959 roku. Początkowo działała jako zakład produkcji materiału dla płyt SP oraz drukarnia. W 1961 roku zamknięto fabrykę materiału SP i rozpoczęto działanie zakładu produkcji płyt z polichlorku winylu, czyli materiału, który stał się podstawą nowoczesnej płyty winylowej. [S5]

Toyokasei jest szczególnie ważne, ponieważ łączyło dwa światy: produkcję fonograficzną i drukarską. Firma podkreśla, że w jej zakładzie możliwe jest prowadzenie procesu od cięcia, przez tłoczenie, aż po produkcję opakowań. To istotny element japońskiej specyfiki: jakość płyty nie kończy się na samym krążku. Obejmuje także okładkę, etykiety, wkładki, druk, obwolutę i kontrolę kompletności wydania. [S6]

W praktyce produkcja płyty winylowej składa się z kilku etapów. Najpierw materiał audio jest przygotowywany pod ograniczenia fizycznego rowka. Następnie wykonuje się nacięcie lakieru, z którego w procesie galwanizacji powstają metalowe elementy produkcyjne. Dopiero z nich wykonywane są stemple używane do masowego tłoczenia krążków. Toyokasei w swoich materiałach dla klientów podaje też wymagania dotyczące plików audio i grafiki: spójność formatu plików na jednej stronie płyty, przygotowanie projektów w CMYK, odpowiednie spady drukarskie oraz obowiązkowe dane na etykiecie, takie jak numer katalogowy, strona A/B, prędkość obrotowa, stereo/mono i kraj produkcji. [S7]

To pokazuje, że japońska płyta jest efektem równoległej pracy masteringowej, mechanicznej i edytorskiej. Wydanie winylowe to nie tylko „muzyka na czarnym krążku”, ale precyzyjnie zaprojektowany obiekt.

4. Szczyt analogowego rynku

Według danych przywoływanych na podstawie statystyk RIAJ, wolumen produkcji płyt winylowych w Japonii osiągnął szczyt w 1976 roku, kiedy wyprodukowano 199 752 000 egzemplarzy. Wartość produkcji osiągnęła najwyższy poziom w 1980 roku, wynosząc 181 miliardów jenów. [S4]

Te liczby dobrze pokazują skalę epoki analogowej. Lata 70. były momentem, w którym japoński przemysł płytowy miał dojrzałą infrastrukturę: duże firmy fonograficzne, specjalistyczne studia, zakłady tłoczenia, doświadczonych realizatorów, krajową dystrybucję i coraz bardziej wymagającą publiczność. To właśnie wtedy powstała znaczna część japońskich nagrań jazzowych, fusion, rockowych i popowych, które dziś funkcjonują jako przedmioty kolekcjonerskie.

W latach 80. sytuacja zaczęła się zmieniać. Kasety, płyty CD i później pliki cyfrowe stopniowo ograniczały znaczenie winylu. Nie oznaczało to jednak zerwania z fizycznym nośnikiem. Japonia długo pozostała jednym z najważniejszych rynków dla płyt CD, wydań kolekcjonerskich, reedycji i edycji z dodatkowymi materiałami. W rezultacie myślenie o albumie jako obiekcie — z pełną dokumentacją, grafiką i oprawą — przetrwało znacznie dłużej niż w wielu innych krajach. [S4]

„Super Vinyl” i czerwone płyty: obsesja czystości materiału

Zrozumienie, jak bardzo japoński przemysł poważnie traktował kwestię materiału, wymaga spojrzenia na dwie historyczne innowacje. Od końca lat 50. aż do połowy lat 70., tłocznia Toshiba-EMI produkowała tzw. „Ever Clean Records”. Były to płyty tłoczone z charakterystycznego, krwistoczerwonego granulatu. Nie chodziło tu o estetykę (choć dziś to kolekcjonerski rarytas). Do czerwonego winylu dodawano specjalne składniki antystatyczne, które miały zapobiegać przyciąganiu kurzu – problemowi szczególnie dotkliwemu w bardzo wilgotnym, japońskim klimacie, który sprzyjał degradacji powierzchni płyt.

Drugim przełomowym momentem był przełom lat 70. i 80., kiedy firma JVC (Victor Company of Japan) opracowała absolutnie unikalną mieszankę znaną jako „Super Vinyl”. W przeciwieństwie do standardowego tworzywa, granulat JVC był pozbawiony dodatku sadzy (carbon black), co po spojrzeniu pod światło dawało efekt półprzezroczystości. Płyty tłoczone na Super Vinylu charakteryzowały się niemal zerowym szumem własnym powierzchni i niezwykłą trwałością (wytrzymywały setki odtworzeń bez słyszalnej degradacji rowka). To właśnie ten japoński materiał został później wybrany przez legendarną amerykańską wytwórnię Mobile Fidelity Sound Lab (MoFi) do ich najdroższych, audiofilskich wydań z serii UHQR.